తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో మొట్టమొదటి కథగా 'దిద్దుబాటు' చరిత్రకెక్కింది. ఆధునిక తెలుగు కథా సాహితీ పితామహుడు గురజాడ అప్పారావు గారు ఈ కథను 1910వ సంవత్సరంలో రాశారు. అప్పటి వరకు తెలుగు సాహిత్యం కేవలం పురాణాలు, ప్రబంధాలు మరియు పద్యాలకే పరిమితమై ఉండేది. సామాన్య ప్రజల భాషలో, వారి నిత్య జీవితంలోని సమస్యలను ప్రతిబింబిస్తూ సాగే వచన రచనలు అరుదుగా ఉండేవి. అటువంటి సమయంలో గురజాడ గారు వ్యవహారిక భాషలో ఈ కథను రచించి తెలుగు సాహిత్యంలో ఒక నూతన శకానికి నాంది పలికారు. ఈ కథ మొదట 'ఆంధ్రభారతి' అనే పత్రికలో ప్రచురితమైంది.

గురజాడ అప్పారావు గారు కేవలం రచయిత మాత్రమే కాదు, ఆయన ఒక గొప్ప సామాజిక సంస్కర్త. ఆయన అభ్యుదయ భావాలు కలిగిన మేధావి. సమాజంలోని కుళ్లును, మూఢనమ్మకాలను ఎండగట్టడానికి ఆయన సాహిత్యాన్ని ఒక ఆయుధంగా మలచుకున్నారు. గిడుగు రామమూర్తి గారితో కలిసి వ్యవహారిక భాషా ఉద్యమంలో కీలక పాత్ర పోషించారు. గ్రాంథిక భాషలో ఉన్న సాహిత్యాన్ని సామాన్యులకు చేరువ చేయడానికి 'ముత్యాల సరాలు' వంటి కొత్త ఛందస్సులను, 'కన్యాశుల్కం' వంటి నాటకాలను సృష్టించారు. ఆయన రాసిన 'దేశమును ప్రేమించుమన్నా' గీతం నేటికీ ప్రతి భారతీయుడి గుండెల్లో ప్రతిధ్వనిస్తూనే ఉంటుంది.

'దిద్దుబాటు' కథా నాయకుడు కమలాకరం, నాయకి చెల్లమ్మ. కమలాకరం ఒక భోగపరాయణుడు. తన భార్య చెల్లమ్మను నిర్లక్ష్యం చేస్తూ వేశ్యల వ్యామోహంలో పడతాడు. అయితే, తన భర్తను సరైన మార్గంలోకి తెచ్చుకోవడానికి చెల్లమ్మ ఒక తెలివైన నాటకం ఆడుతుంది. ఆమె తన పుట్టింటికి వెళ్ళిపోయినట్లు నమ్మించి, కమలాకరం భయపడేలా చేస్తుంది. తన భార్య కనిపించకుండా పోయిందని ఆందోళన చెందిన కమలాకరం, తన తప్పును తెలుసుకుని పశ్చాత్తాపం చెందుతాడు. చివరకు చెల్లమ్మ ప్రత్యక్షమై భర్తలో వచ్చిన మార్పును చూసి సంతోషిస్తుంది. ఈ కథలో భార్యాభర్తల మధ్య అనురాగం, పురుషుల అహంకారం మరియు స్త్రీ యొక్క విచక్షణ జ్ఞానం స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.

ఈ కథలో అనేక వినూత్న లక్షణాలు ఉన్నాయి. మొట్టమొదటిది 'వాడుక భాష'. అంతవరకు సంస్కృత పదభూయిష్టమైన భాషలో సాగే రచనలకు భిన్నంగా, సామాన్యులు మాట్లాడుకునే తెలుగులో ఈ కథ సాగుతుంది. రెండవది 'స్త్రీ పాత్ర చిత్రణ'. ఈ కథలో చెల్లమ్మ పాత్ర కేవలం ఒక అబలగా కాకుండా, ధైర్యంతో తన కాపురాన్ని చక్కదిద్దుకునే చైతన్యవంతమైన స్త్రీగా కనిపిస్తుంది. మూడవది 'సామాజిక స్పృహ'. వేశ్యాలోలత్వం వల్ల కుటుంబాలు ఎలా దెబ్బతింటాయో గురజాడ గారు ఎంతో సున్నితంగా, హాస్యంతో కూడిన వ్యంగ్యంతో వివరించారు. కథనం ఎక్కడా బోర్ కొట్టకుండా, పాఠకుడిలో ఉత్కంఠను రేకెత్తిస్తూ సాగుతుంది.

దిద్దుబాటు' కథలో సన్నివేశ చిత్రణ అత్యంత సహజంగా ఉంటుంది. కథా గమనం అంతా పాత్రల సంభాషణల ద్వారానే నడవడం ఇందులోని మరో ప్రధాన విశిష్టత. గురజాడ గారు వాడిన నాటకీయత పాఠకుడికి ఒక దృశ్యకావ్యాన్ని చూస్తున్న అనుభూతిని కలిగిస్తుంది. మనస్తత్వ చిత్రణలో ఆయన చూపిన నైపుణ్యం వల్ల ఈ కథ సార్వకాలికమైనదిగా నిలిచింది. పాత కాలపు ఛాందస భావాలను పక్కన పెట్టి, ఆధునిక ఆలోచనా దృక్పథాన్ని తెలుగు సాహిత్యంలోకి ఈ కథే ప్రవేశపెట్టింది.

తెలుగు కథా ప్రక్రియకు ఒక పరిపూర్ణమైన రూపాన్ని ఇచ్చిన ఘనత ఈ కథకే దక్కుతుంది. పాత్రల పరిచయం, సంఘర్షణ, పరిష్కారం వంటి కథా విభాగాలు ఇందులో సమపాళ్లలో ఉన్నాయి. గురజాడ గారు ఈ కథ ద్వారా కేవలం వినోదాన్ని మాత్రమే కాకుండా, ఒక నైతిక విలువల సందేశాన్ని కూడా అందించారు. ఆధునిక తెలుగు కథానికలకు 'దిద్దుబాటు' ఒక మార్గదర్శిగా నిలిచింది. నేటికీ తెలుగు సాహితీ విద్యార్థులు మరియు పాఠకులు ఈ కథను ఒక అద్భుత సృజనగా కొనియాడుతారు. సాహిత్యం అనేది సమాజానికి అద్దం పట్టాలి అనే సూత్రాన్ని గురజాడ గారు ఈ చిన్న కథ ద్వారా నిరూపించారు.