సూర్యుడు అస్తమించగానే థార్‌ ఎడారి రంగు మారిపోతుంది. పగటిపూట బంగారు ఇసుకతో మెరిసే ఆ నేలపై చీకటి కమ్ముకున్నప్పుడు, జైసల్మేర్‌కు పశ్చిమాన సుమారు 17 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న కుల్ధారా శిథిలాలు ఒక్కసారిగా మరో ప్రపంచాన్ని తలపిస్తాయి. మట్టి గోడలు, ఖాళీ ఇళ్లు, పాత దేవాలయాల అవశేషాలు, నిర్మానుష్య వీధులు.. ఒకప్పుడు జీవంతో కళకళలాడిన గ్రామం ఇప్పుడు ఎందుకు ఇలా నిశ్శబ్దంగా మిగిలిపోయిందన్న ప్రశ్న అక్కడ అడుగడుగునా వెంటాడుతుంది. అందుకే రాజస్థాన్‌ టూరిజం కుల్ధారాను ‘ఘోస్ట్‌ విలేజ్‌ ష్రౌడెడ్‌ ఇన్‌ మిస్టరీ’గా పేర్కొంటోంది.

కానీ కుల్ధారా కథ భయంతో ప్రారంభం కాలేదు. అది ఒకప్పుడు సంపన్నమైన పాలీవాల్‌ బ్రాహ్మణుల నివాస ప్రాంతం. రాజస్థాన్‌ టూరిజం ప్రకారం కుల్ధారా 1291లో పాలీవాల్‌ బ్రాహ్మణులచే స్థాపించబడింది. ఎడారి వంటి కఠినమైన భౌగోళిక పరిస్థితుల్లోనూ వ్యవసాయాన్ని అభివృద్ధి చేసి వారు సంపన్న సమాజంగా ఎదిగారు. గ్రామ నిర్మాణంలో కనిపించే ఇళ్లు, వీధులు, దేవాలయాల అవశేషాలు ఆ కాలపు జీవన విధానాన్ని, నిర్మాణ నైపుణ్యాన్ని ఇప్పటికీ తెలియజేస్తున్నాయి. నేడు కనిపించే శిథిలాలు ఒకప్పుడు ఎంత చురుకైన జనజీవనం ఇక్కడ ఉండేదో ఊహించుకునేలా చేస్తాయి.

అయితే ఆ జీవితం ఒక రాత్రిలోనే ముగిసిపోయిందని చెప్పే కథ కుల్ధారాకు శాశ్వతమైన మిస్టరీని తెచ్చిపెట్టింది.

స్థానిక జానపద గాథ ప్రకారం, జైసల్మేర్‌ రాజ్యంలో ప్రభావవంతమైన మంత్రి సలీమ్‌ సింగ్‌ కుల్ధారా గ్రామాధిపతి కుమార్తెను వివాహం చేసుకోవాలని పట్టుబట్టాడు. ఆమెను తనకు ఇచ్చేందుకు గ్రామస్థులు అంగీకరించకపోతే తీవ్ర పరిణామాలు ఎదుర్కోవాల్సి వస్తుందని హెచ్చరించాడట. గ్రామస్థులు మాత్రం ఒత్తిడికి తలొగ్గలేదు. తమ గౌరవాన్ని, స్వేచ్ఛను కాపాడుకునేందుకు గ్రామాన్ని విడిచిపోవాలని నిర్ణయించుకున్నారని కథనం చెబుతుంది.

ఆ నిర్ణయం సాధారణ వలస కాదు.. సామూహిక నిష్క్రమణ. ఒక రాత్రిలో కుల్ధారా మాత్రమే కాకుండా సమీపంలోని మరో 83 గ్రామాలు కూడా ఖాళీ అయ్యాయని రాజస్థాన్‌ టూరిజం పేర్కొంటోంది. అంటే మొత్తం 84 పరిసర గ్రామాలతో కలిపి ఒక విస్తారమైన ప్రాంతం జనశూన్యమైందనే స్థానిక కథనం. వెళ్లే ముందు కుల్ధారాలో ఇక ఎవరూ నివసించలేరని గ్రామస్థులు శపించారని నమ్మకం. ఆ శాపం నిజమైందన్న భావన తరువాతి తరాల్లో మరింత బలపడింది.

కాలం గడిచేకొద్దీ కుల్ధారా చుట్టూ మరో ప్రపంచం ఏర్పడింది. రాత్రివేళ ఖాళీ ఇళ్ల మధ్య అడుగుల శబ్దాలు వినిపిస్తాయని, ఎక్కడో గుసగుసలు వినిపిస్తాయని, నీడలు కదులుతున్నట్లు కనిపిస్తాయని కొందరు చెబుతారు. అయితే వీటికి శాస్త్రీయ ఆధారాలు లేవు. కుల్ధారాను ‘హాంటెడ్‌ విలేజ్‌’గా మార్చింది ప్రధానంగా దాని నిర్మానుష్య వాతావరణం, ఆకస్మికంగా ఖాళీ అయిన గ్రామం గురించిన కథలు, తరతరాలుగా వచ్చిన జానపద విశ్వాసాలే.

చరిత్ర మాత్రం మరో ప్రశ్నను ముందుకు తెస్తుంది. కుల్ధారా నిజంగా ఒక్క రాత్రిలోనే ఖాళీ అయిందా? సలీమ్‌ సింగ్‌ వేధింపులే ప్రధాన కారణమా? లేక నీటి వనరుల కొరత, పర్యావరణ మార్పులు, ఆర్థిక ఇబ్బందులు, రాజకీయ పరిస్థితులు, వలస వంటి అనేక కారణాలు కలిసి ప్రజలను వెళ్లిపోయేలా చేశాయా? వీటిపై స్పష్టమైన ఏకాభిప్రాయం లేదు. అందువల్ల శాపం కథను చారిత్రక వాస్తవంగా కాకుండా జానపద గాథగా చూడడం సముచితం.

కుల్ధారా నేడు రాత్రి భయాలను వెతికే ప్రదేశం కంటే పగటి వెలుతురులో చరిత్రను చదివే ప్రదేశంగా చూడటం మరింత అర్థవంతం. ఇది ప్రస్తుతం రాష్ట్ర పురావస్తు శాఖ పరిధిలోని రక్షిత స్మారక ప్రదేశం. జైసల్మేర్‌ నుంచి టాక్సీ ద్వారా సులభంగా చేరుకోవచ్చు.

సందర్శనకు వాతావరణ పరంగా అక్టోబర్‌ నుంచి మార్చి వరకు అనుకూలమైన కాలం. రాజస్థాన్‌ టూరిజం ప్రకారం అక్టోబర్‌ నుంచి మార్చి వరకు ఉష్ణోగ్రతలు సాధారణంగా తగ్గి, ఎడారి ప్రాంతాల్లో పర్యాటక కార్యకలాపాలకు పరిస్థితులు మెరుగ్గా ఉంటాయి. ప్రత్యేకంగా నవంబర్‌ నుంచి ఫిబ్రవరి వరకు పగటి వేడి తక్కువగా ఉండటంతో శిథిలాలను నడుచుకుంటూ చూడటానికి సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దీనికి విరుద్ధంగా ఏప్రిల్‌ నుంచి జూన్‌ వరకు రాజస్థాన్‌లో తీవ్ర ఉష్ణోగ్రతలు నమోదవుతాయి; అందువల్ల మధ్యాహ్నపు సందర్శన అసౌకర్యంగా మారవచ్చు.

రోజులో వీలైనంత వరకు ఉదయం లేదా సాయంత్రం సమయంలో సందర్శించడం మంచిది. ఉదయం వెలుతురులో పాత నిర్మాణాలను స్పష్టంగా చూడటంతో పాటు ఫోటోగ్రఫీకి అనుకూలంగా ఉంటుంది. సాయంత్రం సూర్యాస్తమయానికి ముందు ఎడారి ఆకాశం, శిథిలాలపై పడే పొడవాటి నీడలు కుల్ధారా ప్రత్యేకమైన వాతావరణాన్ని మరింత స్పష్టంగా చూపిస్తాయి. అయితే అధికారిక ప్రవేశ సమయాలు మారే అవకాశం ఉన్నందున ప్రయాణానికి ముందు స్థానిక అధికారులు లేదా పర్యాటక శాఖ వద్ద తాజా సమయాలను నిర్ధారించుకోవడం మంచిది.

ఎడారి ప్రాంతం కావడంతో నీటి బాటిల్‌, టోపీ, సన్‌స్క్రీన్‌, సౌకర్యవంతమైన పాదరక్షలు వెంట ఉంచుకోవడం అవసరం. ముఖ్యంగా చీకటి పడిన తరువాత నిర్మానుష్య ప్రాంతాల్లో ఉండకుండా, అధికారిక సందర్శన సమయాల్లోనే ప్రదేశాన్ని చూడటం భద్రతాపరంగా మంచిది.

కుల్ధారా చివరకు ఒక ప్రశ్నను మిగులుస్తుంది. ఒక గ్రామాన్ని నిజంగా భయానకంగా మార్చేది అక్కడ తిరిగే ఆత్మలా.. లేక అక్కడి నుంచి మాయమైన మనుషుల కథలా? శాపం నిజమైందా, చరిత్రలోని ఏదో కారణం గ్రామాన్ని ఖాళీ చేసిందా అన్నది ఇప్పటికీ పూర్తిగా తేలలేదు. కానీ ఒకప్పుడు నవ్వులు, ప్రార్థనలు, జీవన సందడితో నిండిన వీధులు నేడు నిశ్శబ్దంగా నిలబడటం మాత్రం తిరస్కరించలేని వాస్తవం. అందుకే కుల్ధారాలో భయానకమైనది దెయ్యాల కథ కాదు.. ఒక సంపన్న గ్రామం ఎందుకు అదృశ్యమైందో ఇప్పటికీ పూర్తిగా తెలియకపోవడమే.