ముప్పై ఐదు ఏళ్ల పాటు ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో రెవెన్యూ శాఖలో ఉన్నత పదవులను నిర్వహించి రిటైర్ అయిన నారాయణరావు, తన శేష జీవితాన్ని ప్రశాంతంగా గడపడానికి తన సొంత గ్రామానికి తిరిగి వచ్చారు. ఎంతో ఆశతో, తీపి జ్ఞాపకాలతో గ్రామంలో అడుగుపెట్టిన ఆయనకు అక్కడ కనిపిస్తున్న పరిస్థితులు తీవ్ర నిరాశను కలిగించాయి. మూడు దశాబ్దాల క్రితం తను చూసిన గ్రామం కంటే ప్రస్తుత పరిస్థితి మరీ దారుణంగా మారింది. కనీస మౌలిక సదుపాయాలు లేవు, రహదారులు గుంతలమయంగా ఉన్నాయి, మురుగునీటి పారుదల వ్యవస్థ అస్తవ్యస్తంగా తయారైంది. అన్నింటికంటే ముఖ్యంగా గ్రామంలోని యువతకు సరైన ఉపాధి లేక, సరైన మార్గదర్శకత్వం కరువై దిక్కుతోచని స్థితిలో ఉండటం నారాయణరావును కలిచివేసింది. ఒక ప్రభుత్వ అధికారిగా ఎన్నో ఊర్లకు సేవ చేసిన తను, సొంత గ్రామం ఇలా ఉండటాన్ని చూసి మౌనంగా ఉండలేకపోయారు.

గ్రామ కూడలిలోని రచ్చబండ శిథిలావస్థకు చేరడం, పాఠశాల భవనం పైకప్పు పెచ్చులూడి ఉండటం ఆయనను విస్మయానికి గురిచేశాయి. సాగునీటి కాలువలు గుర్రపుడెక్కతో నిండిపోయి, పొలాలకు నీరు అందక రైతులు పడుతున్న ఇబ్బందులను నారాయణరావు స్వయంగా గమనించారు. ప్రభుత్వ కార్యాలయాల్లో ఫైళ్లు దుమ్ము పట్టి ఉండటం, చిన్న పని కోసం కూడా సామాన్య ప్రజలు మండల కేంద్రానికి పరుగులు తీయడం చూసి ఆయన ఆవేదన చెందారు. గ్రామంలోని ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రంలో మందులు లేక, వైద్యులు అందుబాటులో లేక గర్భిణులు, వృద్ధులు పడుతున్న వేదన వర్ణనాతీతంగా తోచింది. ఉమ్మడి రాష్ట్రంలో మరియు విభజన తర్వాత ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని వివిధ జిల్లాల్లో తహశీల్దార్‌గా, ఆర్డీవోగా పనిచేసిన సమయంలో ఎన్నో క్లిష్టమైన సమస్యలను పరిష్కరించిన నారాయణరావుకు, తన కళ్ళ ముందే స్వగ్రామం పతనం కావడం అంగీకరించలేని విషయమైంది.

గ్రామంలో అడుగుపెట్టిన మొదటి రోజే వీధి దీపాలు లేక చీకటిలో మగ్గుతున్న వాడలను చూసి, పరిపాలనలో తనకు ఉన్న సుదీర్ఘ అనుభవాన్ని ఇక్కడ ఉపయోగించాలని నిర్ణయించుకున్నారు. చదువుకున్న యువకులు పట్టణాలకు వలస వెళ్ళిపోవడం వల్ల గ్రామం కేవలం వృద్ధులతో కళావిహీనంగా మారడం ఆయనను ఆలోచింపజేసింది. రెవెన్యూ వ్యవస్థలో భూ సమస్యలను పరిష్కరించడంలోనూ, ప్రకృతి వైపరీత్యాల సమయంలో ప్రజలను ఆదుకోవడంలోనూ తను చూపిన చొరవను ఇప్పుడు గ్రామ పునర్నిర్మాణం కోసం మళ్ళించాలి అని నిశ్చయించుకున్నారు. అధికారుల ఉదాసీనతను, స్థానిక నాయకత్వ లోపాన్ని ఎత్తిచూపుతూనే, వ్యవస్థను ఎలా గాడిలో పెట్టాలో ఆయనకు ఒక స్పష్టమైన అవగాహన ఉంది. తన విశ్రాంతి జీవితాన్ని వ్యక్తిగత సుఖాల కోసం కాకుండా, ఊరి బాగు కోసం వెచ్చించడమే సరైన మార్గమని భావించి అభివృద్ధి ప్రణాళికకు శ్రీకారం చుట్టారు.

గ్రామ పరిస్థితిని మార్చాలని నారాయణరావు ఒక గట్టి సంకల్పం తీసుకున్నారు. ఇది కేవలం ఒక వ్యక్తి వల్ల అయ్యే పని కాదని గ్రహించి, ముందుగా గ్రామస్తులందరినీ ఏకం చేశారు. ఒకరిద్దరు కలిసి మార్పు తీసుకురావడం కష్టమని, అందరూ కలిసి వస్తేనే ఏదైనా సాధ్యమని నారాయణరావు వారికి నచ్చజెప్పారు. తనకున్న సుదీర్ఘ అనుభవాన్ని, ప్రభుత్వ వ్యవస్థపై ఉన్న పట్టును ఉపయోగించి ప్రణాళికలు సిద్ధం చేశారు. జిల్లా కలెక్టర్ కార్యాలయం నుండి మొదలుకొని రాష్ట్ర సచివాలయం వరకు తన పాత పరిచయాలను, స్నేహ సంబంధాలను గ్రామ అభివృద్ధి కోసం వినియోగించారు. ఏయే పథకాల ద్వారా నిధులు పొందవచ్చు, ఏ ప్రభుత్వ శాఖ ద్వారా ఏ పని జరుగుతుందనే విషయంలో నారాయణరావుకు ఉన్న పూర్తి అవగాహన గ్రామానికి పెద్ద ఆస్తిగా మారింది.

నారాయణరావు ప్రతిరోజూ ఉదయం గ్రామస్థులతో సమావేశమై వారి సమస్యలను లోతుగా విశ్లేషించేవారు. కేవలం ఫిర్యాదులు చేయడం వల్ల ఫలితం ఉండదని, బాధ్యతతో కూడిన భాగస్వామ్యం అవసరమని ఆయన పదే పదే నొక్కి చెప్పారు. ఉపాధి హామీ పథకాన్ని ఎలా వినియోగించుకోవాలి, గ్రామ పంచాయతీ నిధులను మౌలిక సదుపాయాల కోసం ఎలా మళ్ళించాలి అనే అంశాలపై ఆయన ఒక నివేదికను రూపొందించారు. తనకు పరిచయం ఉన్న ఉన్నతాధికారులతో ఫోన్ ద్వారా సంప్రదింపులు జరుపుతూ, పెండింగ్‌లో ఉన్న ఫైళ్లను కదిలించారు. గ్రామ కమిటీలను ఏర్పాటు చేసి, పనులలో పారదర్శకత ఉండేలా పర్యవేక్షించారు. ప్రభుత్వ నిధుల కోసం ఎదురుచూడకుండా, తన వంతుగా కొంత విరాళం ప్రకటించి గ్రామస్తుల్లో స్ఫూర్తిని నింపారు. ఆయన మాటలలోని నిజాయితీని గమనించిన ప్రజలు స్వచ్ఛందంగా శ్రమదానానికి ముందుకు వచ్చారు. రాజకీయాభిప్రాయాలకు అతీతంగా ఊరి బాగు కోసం అందరూ ఒక్కటి కావాలని ఆయన చేసిన కృషి ఫలించింది. నారాయణరావు మార్గదర్శకత్వంలో గ్రామ సభలు మళ్ళీ చైతన్యవంతమయ్యాయి. అధికారులకు సమర్పించే వినతి పత్రాలు సాంకేతికంగా సరిగ్గా ఉండేలా చూడటం వల్ల, మంజూరు ప్రక్రియ వేగవంతమైంది. ఈ విధంగా తన మేధస్సును, అనుభవాన్ని గ్రామ పురోగతికి పెట్టుబడిగా పెట్టి నారాయణరావు మార్పుకు అంకురార్పణ చేశారు.

గ్రామ అభివృద్ధిలో భాగంగా మొదట తాగునీటి సమస్యను పరిష్కరించడానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు. పైపులైన్ల నిర్మాణం, ఓవర్ హెడ్ ట్యాంకుల మరమ్మతులు పూర్తి చేయించారు. ఆ తర్వాత పక్కా రోడ్ల నిర్మాణం చేపట్టి, ప్రతి వీధిలో ఎల్‌ఈడీ దీపాలు అమర్చేలా అధికారులతో సమన్వయం చేసుకున్నారు. కేవలం మౌలిక సదుపాయాలతోనే ఆగిపోకుండా, యువత కోసం నైపుణ్య అభివృద్ధి కేంద్రాలను ఏర్పాటు చేయించారు. స్థానిక పరిశ్రమలతో మాట్లాడి యువతకు శిక్షణ ఇప్పించి ఉపాధి మార్గాలు చూపించారు. మహిళల కోసం స్వయం సహాయక సంఘాలను బలోపేతం చేసి, కుటీర పరిశ్రమలను ప్రోత్సహించారు. నారాయణరావు నిరంతర పర్యవేక్షణ, అధికారులతో జరిపిన చర్చల ఫలితంగా గ్రామంలో విప్లవాత్మక మార్పులు వచ్చాయి.

ప్రతి ఇంటికీ కుళాయి కనెక్షన్ అందేలా చూడటమే కాకుండా, మురుగునీరు నిల్వ ఉండకుండా ఆధునిక డ్రైనేజీ వ్యవస్థను రూపుదిద్దారు. పాఠశాలలో డిజిటల్ తరగతులను ఏర్పాటు చేయించి, పేద విద్యార్థులకు నాణ్యమైన విద్య అందేలా చొరవ తీసుకున్నారు. గ్రామంలోని పాడుబడిన చెరువులను పూడిక తీయించి, భూగర్భ జలమట్టం పెరిగేలా ఇంకుడు గుంతల నిర్మాణం చేపట్టారు. పర్యావరణ పరిరక్షణ కోసం ఊరి పొలిమేరల వరకు మొక్కలు నాటించి 'హరిత గ్రామం'గా తీర్చిదిద్దారు. పశువైద్యశాలను ఆధునీకరించి పాడి రైతులకు అవసరమైన సలహాలు అందేలా ఏర్పాట్లు చేశారు. రాత్రి సమయాల్లో భద్రత కోసం ప్రధాన కూడళ్ళలో సీసీ కెమెరాల ఏర్పాటుకు కృషి చేశారు. నారాయణరావు స్వయంగా ప్రతి పనిని క్షేత్రస్థాయిలో తనిఖీ చేస్తూ నాణ్యత విషయంలో రాజీ పడలేదు. ఈ క్రమంలో ఆయన అధికారులకు, కాంట్రాక్టర్లకు మధ్య ఒక వారధిలా నిలిచి పనులన్నీ సకాలంలో పూర్తయ్యేలా చూశారు. ప్రజల భాగస్వామ్యంతో గ్రామం ఒక ఆదర్శవంతమైన నమూనాగా రూపుదిద్దుకుంది.

గడిచిన ఐదేళ్లలో ఆ గ్రామం రూపురేఖలు పూర్తిగా మారిపోయాయి. అక్షరాస్యతలో, పారిశుద్ధ్యంలో ఆ గ్రామం రాష్ట్రం లోనే ప్రథమ స్థానంలో నిలిచింది. ఒకప్పుడు నిరాశతో ఉన్న గ్రామం ఇప్పుడు నూతన చైతన్యంతో వెలిగిపోతోంది. ఈ అభివృద్ధిని గుర్తించిన కేంద్ర మరియు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు ఆ గ్రామాన్ని ఉత్తమ గ్రామంగా ఎంపిక చేశాయి. రాష్ట్ర రాజధానిలో జరిగిన ఒక ప్రత్యేక కార్యక్రమంలో ముఖ్యమంత్రి చేతుల మీదుగా ఆ గ్రామానికి ఉత్తమ గ్రామ పురస్కారం లభించింది. అదే వేదికపై, నిస్వార్థంగా తన గ్రామం కోసం కృషి చేసిన నారాయణరావును రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఘనంగా సత్కరించింది. ముఖ్యమంత్రి తన ప్రసంగంలో నారాయణరావు సేవలను ప్రత్యేకంగా ప్రశంసిస్తూ, ప్రతి రిటైర్డ్ అధికారి తన అనుభవాన్ని ఇలాగే సమాజ హితం కోసం వెచ్చించాలని పిలుపునిచ్చారు. ఈ గుర్తింపు నారాయణరావు పడ్డ కష్టానికి తగిన ప్రతిఫలంగా నిలిచింది.

గ్రామ పొలిమేరల్లో ఏర్పాటు చేసిన స్వాగత తోరణం ఇప్పుడు అభివృద్ధికి చిహ్నంగా కనిపిస్తోంది. పచ్చని చెట్లు, శుభ్రమైన వీధులు, ఆధునిక వసతులతో కూడిన పాఠశాల మరియు వైద్యశాల ఆ గ్రామానికి కొత్త కళను తెచ్చాయి. ముప్పై ఐదు ఏళ్ల సుదీర్ఘ సర్వీసులో సంపాదించిన గౌరవం కంటే, సొంత ఊరి ప్రజల కళ్లలో చూస్తున్న తృప్తి తనకు ఎంతో మిన్న అని నారాయణరావు భావించారు. ఒకప్పుడు ఉపాధి కోసం వలస వెళ్లిన యువత ఇప్పుడు స్వగ్రామంలోనే ఉంటూ ఉపాధి పొందుతుండటం అతిపెద్ద మార్పుగా చెప్పవచ్చు. సామాజిక బాధ్యత పట్ల ఆయన చూపిన అంకితభావం రాష్ట్రవ్యాప్తంగా చర్చనీయాంశమైంది.

జిల్లా కలెక్టర్ గారు నారాయణరావును ఘనంగా సత్కరించిన సందర్భంగా, ఆయన ఉద్వేగభరితంగా మాట్లాడారు

"చాలామంది రిటైర్మెంట్ అంటే అన్ని బాధ్యతల నుండి విశ్రాంతి తీసుకోవడం అని భావిస్తారు. కానీ నిజానికి సమాజానికి మనం తిరిగి ఏదైనా ఇవ్వడానికి, మన అనుభవాన్ని నలుగురికీ పంచడానికి ఇదొక అద్భుతమైన అవకాశం. ముప్పై ఐదు ఏళ్ల నా సర్వీసులో నేను ఎంతో నేర్చుకున్నాను, ఇప్పుడు ఆ జ్ఞానాన్ని నా సొంత గ్రామం కోసం ఉపయోగించడం నాకు ఆత్మతృప్తినిస్తోంది. అధికారం ఉన్నప్పుడు మాత్రమే మార్పు తీసుకురాగలమని అనుకోవడం పొరపాటు. పదవీ విరమణ తర్వాత కూడా ఒక సామాన్యుడిగా ఉండి, వ్యవస్థపై అవగాహనతో అడుగులు వేస్తే అసాధ్యమైనవి ఏవీ లేవని నా జీవితం ద్వారా నిరూపించాలనుకున్నాను. నేడు మా గ్రామం రాష్ట్రానికే ఆదర్శంగా నిలవడం వెనుక కేవలం నా ఒక్కడి కృషి మాత్రమే లేదు, గ్రామ ప్రజల ఐక్యత మరియు అధికారుల సహకారం కూడా ఉంది.

ప్రభుత్వంలో పనిచేస్తున్న అధికారులు కూడా రేపు రిటైర్ అయిన తర్వాత తమ వంతు బాధ్యతను గుర్తించాలని నేను కోరుకుంటున్నాను. మన ఊరు, మన గడ్డ అనే మమకారం ఉన్నప్పుడు ఏ సమస్యకైనా పరిష్కారం దొరుకుతుంది. ఈ మార్పు కేవలం ఒక్క ఊరితోనే ఆగిపోకూడదు. నా స్ఫూర్తితో మరికొందరు విశ్రాంత అధికారులు ముందుకు రావడం చూస్తుంటే ఒక వ్యక్తి పోరాటం సామాజిక ఉద్యమంగా మారుతోందని అర్థమవుతోంది. గ్రామీణ ఆంధ్రప్రదేశ్ అభివృద్ధి పథంలో నడవాలంటే మనందరి సమిష్టి కృషి అవసరం. జిల్లా కలెక్టర్ గారు మరియు అధికార యంత్రాంగం నాకు అందించిన ప్రోత్సాహానికి ధన్యవాదాలు తెలియజేస్తున్నాను. ఈ గౌరవం నా బాధ్యతను మరింత పెంచింది. నా శ్వాస ఉన్నంత వరకు సమాజ హితం కోసమే పనిచేస్తానని ఈ వేదికగా మాట ఇస్తున్నాను."