ఒకప్పుడు, వాజశ్రవుడు అనే ఒక ఋషి 'విశ్వజిత్' అనే యజ్ఞాన్ని చేస్తున్నాడు. ఈ యజ్ఞంలో, అతను తన వద్ద ఉన్న సర్వస్వాన్ని దానం చేయాలి. అయితే, వాజశ్రవుడు ముసలి, బలహీనమైన ఆవులను దానం చేస్తున్నాడని అతని కుమారుడు నచికేతుడు గమనించాడు. ఆ ఆవులు పాలు ఇవ్వలేనివి, నీళ్లు తాగలేనివి, వాటికి ఎటువంటి ఉపయోగం లేదు. ఇది నిజమైన దానం కాదని భావించిన నచికేతుడు, తన తండ్రికి జ్ఞానోదయం కలిగించడానికి, "నాన్న, మీరు నన్ను ఎవరికి దానం చేస్తారు?" అని పదే పదే అడిగాడు. విసుగు చెందిన వాజశ్రవుడు కోపంతో, "నిన్ను నేను మృత్యువుకు (యముడికి) దానం చేస్తాను!" అని అన్నాడు. తండ్రి మాటలను గౌరవించి, నచికేతుడు యముడి లోకానికి బయలుదేరాడు. యముడి ఇంటికి చేరుకున్నప్పుడు, యముడు అక్కడ లేడు. నచికేతుడు మూడు రోజులు ఆహారం, నీరు లేకుండా యముడి కోసం వేచి ఉన్నాడు. యముడు తిరిగి వచ్చి, ఒక బ్రాహ్మణ బాలకుడు మూడు రోజులు తన ఇంటి ముందు వేచి ఉండటం చూసి, అతనిని అగౌరవపరిచినందుకు చింతించాడు. యముడు నచికేతుడికి, "ఓ బ్రాహ్మణ బాలకా, నువ్వు మూడు రోజులు నా ఇంటి ముందు నిరీక్షించావు. దానికి ప్రాయశ్చిత్తంగా, నేను నీకు మూడు వరాలను ప్రసాదిస్తాను, కోరుకో" అన్నాడు. నచికేతుడు తన మొదటి వరంగా, "నేను తిరిగి ఇంటికి వెళ్ళినప్పుడు, మా తండ్రి నాపై కోపాన్ని విడిచిపెట్టి, నన్ను ఆనందంగా అంగీకరించాలి" అని కోరాడు. యముడు ఆ వరాన్ని ప్రసాదించాడు. రెండవ వరంగా, "స్వర్గాన్ని పొందే అగ్ని విద్య గురించి నాకు బోధించు" అని అడిగాడు. యముడు నచికేతుడికి స్వర్గాన్ని ప్రసాదించే అగ్ని విద్య రహస్యాలను బోధించాడు. ఇక మూడవ వరం కోసం, నచికేతుడు ధైర్యంగా, "మనిషి చనిపోయిన తర్వాత ఏం జరుగుతుంది? ఆత్మ ఉంటుందా లేదా? ఈ రహస్యాన్ని నాకు తెలియజేయండి" అని అడిగాడు. యముడు మొదట ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం చెప్పడానికి నిరాకరించాడు. "ఇది చాలా గంభీరమైన రహస్యం, దేవతలకు కూడా తెలియదు. నీకు సంపదలు, దీర్ఘాయుష్షు, రాజ్యాధికారం, అందమైన కన్యలు, అన్నీ ఇస్తాను. కానీ ఈ మరణానంతర రహస్యాన్ని అడగవద్దు" అని బదులిచ్చాడు. కానీ నచికేతుడు పట్టువదలలేదు. "ఈ క్షణికమైన సుఖాలు నాకు వద్దు. మీరు తప్ప ఈ మరణ రహస్యాన్ని మరెవ్వరూ చెప్పలేరు. నాకు ఈ జ్ఞానమే కావాలి" అని అన్నాడు. నచికేతుడి దృఢ సంకల్పానికి, జ్ఞాన తృష్ణకు ముగ్ధుడైన యముడు, చివరకు అతనికి పరమాత్మ (ఆత్మ) యొక్క రహస్యాన్ని బోధించాడు. * ఆత్మ నాశనం లేనిదని, శాశ్వతమైనదని, జననం లేదా మరణం లేనిదని వివరించాడు. * శరీరం నశించినా, ఆత్మ నిరంతరం ఉంటుందని, అది బ్రహ్మంతో ఏకమని చెప్పాడు. * ఇంద్రియ సుఖాలను వదులుకుని, ధ్యానం ద్వారా, నిజమైన జ్ఞానం ద్వారా మాత్రమే ఈ ఆత్మజ్ఞానాన్ని పొందవచ్చని బోధించాడు. నచికేతుడు యముడి నుండి ఈ అత్యున్నత జ్ఞానాన్ని పొంది, తిరిగి మానవ లోకానికి వచ్చి, జ్ఞానిగా, ధర్మబద్ధునిగా జీవించాడు. ఈ కథ జ్ఞానం యొక్క ప్రాముఖ్యతను, ధైర్యంగా సత్యాన్ని అన్వేషించడాన్ని, మరియు భౌతిక సుఖాల కన్నా ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం యొక్క గొప్పతనాన్ని నొక్కి చెబుతుంది. మరణం అనేది అంతం కాదని, ఆత్మ శాశ్వతమైనదని తెలియజేస్తుంది.
