గోదావరి నదీ తీరాన పచ్చని పొలాలు, కొబ్బరి తోటల మధ్య ‘శాంతిపురం’ అనే ఒక అందమైన గ్రామం ఉండేది. ఆ గ్రామానికి సరిగ్గా ఎదురుగా, నదికి ఆవలి ఒడ్డున ‘పశుపాలెం’ అనే మరో గ్రామం ఉంది. భౌగోళికంగా ఈ రెండు గ్రామాలూ గోదావరి పాయల మధ్య ఉన్న సారవంతమైన లంక భూములకు అటు ఇటుగా విస్తరించి ఉండేవి. శాంతిపురంలో రంగయ్య అనే పెద్దాయన ఉండేవారు; ఆయన ప్రశాంతతకు మారుపేరు. ఎవరికి ఏ కష్టం వచ్చినా ఆయన దగ్గరికే వెళ్లేవారు. రంగయ్య ప్రశాంతతకు కారణం ఆయన ప్రతిరోజూ చేసే ధ్యానం మరియు సత్యంపై ఆయనకున్న అవగాహన. శాంతిపురంలోనే సోమనాథం అనే ధనవంతుడు కూడా ఉండేవాడు. ఆస్తులు ఎన్ని ఉన్నా అతని మనస్సులో ఎప్పుడూ అలజడి, అసంతృప్తి తాండవించేవి.

పశుపాలెం గ్రామం పశుసంపదకు, పాడి పరిశ్రమకు ప్రసిద్ధి. ఆ ఊరి ప్రజలు శ్రమజీవులు, కానీ సాగునీటి అవసరాల కోసం వారు శాంతిపురం వైపు ఉన్న కాలువలపైనే ఆధారపడాల్సి వచ్చేది. ఒక వేసవిలో గోదావరి నది ప్రవాహం తగ్గడంతో, ఈ రెండు గ్రామాల మధ్య నీటి పంపకాల విషయంలో తీవ్రమైన వివాదం మొదలైంది. భౌగోళికంగా ఎగువన ఉన్న శాంతిపురం వారు నీటిని ఆపేశారనే కోపంతో, పశుపాలెం వారు కర్రలు పట్టుకుని నది ఒడ్డుకు చేరుకున్నారు. అటు నుండి శాంతిపురం వారు కూడా ప్రతిఘటనకు సిద్ధమయ్యారు. గొడవ జరుగుతున్న ఆ ప్రాంతం రెండు గ్రామాల సరిహద్దు వద్ద ఉన్న గోదావరి ఇసుక తిన్నె.

సోమనాథం ఈ ఉద్రిక్తతను ఆసరాగా చేసుకుని, తన ఆధిపత్యాన్ని నిరూపించుకోవాలని చూశాడు. ఆవేశపూరితమైన మాటలతో పశుపాలెం వారిని రెచ్చగొడుతూ గొడవను మరింత పెంచాడు. పరిస్థితి చేయి దాటిపోతుండటంతో, కొందరు యువకులు రంగయ్య వద్దకు పరిగెత్తారు. రంగయ్య ఏమాత్రం కంగారు పడకుండా, మౌనంగా లేచి ఆ గొడవ జరుగుతున్న సరిహద్దు ప్రాంతానికి వచ్చారు. రెండు గ్రామాల మధ్య ఉన్న ఆ భౌగోళిక దూరాన్ని ప్రేమతో ఎలా కలపాలో ఆయనకు తెలుసు. నిశ్శబ్దంగా నది వైపు చూస్తూ నిలబడిన ఆయన ముఖంలోని ప్రశాంతతను చూసి, రెండు ఊర్ల వారు ఒక్కసారిగా తమ ఆవేశాన్ని తగ్గించుకున్నారు.

అక్కడ అందరూ అరుస్తుంటే, రంగయ్య మాత్రం ఎంతో నిలకడగా నిలబడ్డారు. ఆయనలోని ఆ నిశ్చలతను చూసి మెల్లగా అరుపులు తగ్గాయి. రంగయ్య నవ్వుతూ ఇలా అన్నారు, “మిత్రులారా, ప్రవహించే గోదావరి తల్లి ఎవరికీ పక్షపాతం చూపదు. కోపంతో మన మనస్సులు కలిషితం చేసుకుంటే నీరు మాత్రమే కాదు, మన జీవితాలు కూడా నాశనమవుతాయి. శాంతంగా ఆలోచిస్తే నీరు అందరికీ సరిపోతుంది.” రంగయ్య మాటల్లోని నిజాయితీ, ఆయన మనస్సులోని నిమ్మళం అక్కడున్న వారిపై గొప్ప ప్రభావం చూపాయి. ఒక చిన్న కాలువను అందరూ కలిసి తవ్వుకుంటే ఇరు గ్రామాలకూ నీరు అందుతుందని ఆయన ఒక సరళమైన పరిష్కారాన్ని చెప్పారు. అప్పటివరకు గొడవ పడ్డవారు కూడా ప్రశాంతంగా ఆ పని చేయడానికి ఒప్పుకున్నారు.

సోమనాథానికి ఇది చూసి ఆశ్చర్యం వేసింది. తను ఎంత అరిచినా వినని వారు, రంగయ్య చిన్న మాటకే ఎలా లొంగిపోయారని ఆలోచించాడు. రంగయ్య దగ్గరకు వెళ్లి, “నీ మాటల్లో ఇంత శక్తి ఎక్కడి నుండి వచ్చింది?” అని అడిగాడు. అప్పుడు రంగయ్య ఇలా అన్నారు, “సోమనాథం, కదులుతున్న నీటిలో మన ప్రతిబింబం సరిగ్గా కనిపించదు. అలాగే ఆవేశం, అశాంతితో ఉన్న మనస్సులో సత్యం గోచరించదు. మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉంటేనే వివేకం పుడుతుంది. ఆ వివేకమే మనకు గొప్ప శక్తిని ఇస్తుంది.” అప్పుడు సోమనాథానికి అర్థమైంది—అసలైన సంపద బయట ఉండే ఆస్తులు కాదు, లోపల ఉండే ప్రశాంతతే అని. నాటి నుండి అతను కూడా శాంతంగా ఉండటం అలవాటు చేసుకున్నాడు. ఒక ప్రశాంతమైన మనస్సు ప్రపంచంలోని ఏ ఆయుధం చేయలేని అద్భుతాలను చేయగలదని అతను గ్రహించాడు.

రంగయ్య మాటలు విన్న తర్వాత సోమనాథం తన జీవితాన్ని పూర్తిగా మార్చుకున్నాడు. అంతకాలం తను సంపాదించిన ధనం, అధికారం తనకివ్వని సంతృప్తిని రంగయ్య చూపిన మార్గం అందిస్తుందని అతనికి అర్థమైంది. మరుసటి రోజు నుండే అతను తన దినచర్యను మార్చుకున్నాడు. ఉదయాన్నే లేచి గోదావరి ఒడ్డున కూర్చుని, ప్రకృతిని గమనిస్తూ ధ్యానం చేయడం మొదలుపెట్టాడు. మొదట్లో అలవాటు లేని మనస్సు పాత గొడవలను, వ్యాపార లాభనష్టాలను గుర్తుచేస్తూ అతన్ని ఇబ్బంది పెట్టింది. కానీ రంగయ్య చెప్పినట్లు, గాలికి కదిలే దీపాన్ని స్థిరంగా ఉంచే ప్రయత్నంలా అతను తన శ్వాసపై దృష్టి నిలిపాడు. మెల్లమెల్లగా అతనిలో కోపం తగ్గింది, ఎదుటివారి మాటలను పూర్తిగా వినే ఓపిక పెరిగింది.

సోమనాథం తనలోని ఈ మార్పును కేవలం తనకే పరిమితం చేయలేదు. ఊరిలోని యువత కోసం ఒక చిన్న ‘ధ్యాన మందిరం’ నిర్మించాడు. అక్కడ రంగయ్య చేత ప్రతి వారం మనశ్శాంతి గురించి, బుద్ధి వికాసం గురించి ప్రసంగాలు ఇప్పించేవాడు. గతంలో తన పొలం దగ్గరకు ఎవరినీ రానివ్వని సోమనాథం, ఇప్పుడు సాటి రైతులకు విత్తనాల విషయంలో, సాగు పద్ధతుల విషయంలో సహాయం చేయడం ప్రారంభించాడు. ఊరి ప్రజలు అతన్ని చూసి ముక్కున వేలేసుకున్నారు—ఒకప్పుడు అహంకారంతో ఊగిపోయే మనిషి, ఇప్పుడు అందరితో ఎంత ప్రేమగా మాట్లాడుతున్నాడో అని ఆశ్చర్యపోయారు.

ఒకరోజు సాయంత్రం సోమనాథం రంగయ్య దగ్గరకు వెళ్లి, “అయ్యా, ఇప్పుడు నా మనస్సులో ఏ అలజడీ లేదు. నా దగ్గర ఉన్న ఆస్తి పెరగలేదు సరే కదా, ఇతరులకు సహాయం చేయడం వల్ల కొంత తగ్గింది కూడా. కానీ నా లోపల ఏదో తెలియని నిండుదనం ఉంది. దీనికి కారణం ఏమిటి?” అని అడిగాడు. అప్పుడు రంగయ్య నవ్వుతూ ఇలా అన్నారు, “సోమనాథం, నీవు ఇప్పుడు ‘తృష్ణ’ నుండి ‘తృప్తి’ వైపు ప్రయాణించావు. మనస్సు అనేది ఒక పాత్ర లాంటిది. అందులో ఆశలు నింపితే అది ఎప్పటికీ ఖాళీగానే అనిపిస్తుంది. అదే శాంతిని నింపితే, అది అనంతంగా మారుతుంది. నీ ప్రశాంతతే నీ శక్తిగా మారింది.”

ఆ నాటి నుండి సోమనాథం ఆ ఊరికి ఒక పెద్ద దిక్కుగా మారాడు. శారీరక బలంతోనో, ధన బలంతోనో సాధించలేని పనులను అతను తన ప్రశాంతమైన మాటలతో, వివేకంతో సాధించి చూపించాడు. శాంతిపురం గ్రామం పేరుకు తగ్గట్టుగా, ఆ ఇద్దరు మహానుభావుల వల్ల నిజమైన శాంతికి నిలయమైంది. మనిషి తన మనస్సును గెలిస్తే, ప్రపంచాన్ని గెలవనవసరం లేదు; ఎందుకంటే ప్రపంచమే అతనికి అనుకూలంగా మారుతుందని సోమనాథం జీవితం నిరూపించింది.