అనగనగా విజయగిరి అనే సుసంపన్నమైన రాజ్యం ఉండేది. ఆ రాజ్యాన్ని ధర్మవర్మ అనే రాజు పరిపాలించేవాడు. ఆయన శౌర్యానికి ఎంత పేరు ఉందో, న్యాయానికి అంతకంటే ఎక్కువ పేరు ఉండేది. ప్రజల కష్టసుఖాలను తెలుసుకోవడానికి ఆయన తరచూ మారువేషంలో గ్రామాలు సందర్శించేవాడు. రాత్రివేళల్లో సామాన్య పౌరుడిగా తిరుగుతూ పేదవారి కన్నీళ్లను తుడిచేవాడు. కరువు కాటకాలు సంభవించినప్పుడు తన సొంత కోశాగారంలో ఉన్న సంపదను ప్రజల కోసం ధారపోసేవాడు. దేశ సరిహద్దులలో శత్రువులు దండెత్తినప్పుడు సింహంలా పోరాడే ఈ పాలకుడు, తన ప్రజల కష్టాలను చూసినప్పుడు మాత్రం కరిగిపోయేవాడు. కోటలోని సుఖభోగాల కంటే ప్రజల ముఖాల్లోని సంతోషమే తనకు ముఖ్యమని నమ్మాడు. రాజు ఎప్పుడూ ఒక మాట చెప్పేవాడు. "ధర్మం లేకుండా చేసిన కార్యం ఎంత గొప్పదైనా నిలవదు. ధర్మాన్ని కాపాడినవారిని కాలమే కాపాడుతుంది." ఈ మాటలను ఆయన తన పాలనలో ప్రతి నిర్ణయంలో ఆచరించేవాడు. సభాభవనంలో పెద్దలు తెచ్చే చిక్కు సమస్యలకైనా, సామాన్యుల వివాదాలకైనా పక్షపాతం లేకుండా తీర్పులు ఇచ్చేవాడు. ధర్మవర్మ ఏనాడూ తన స్వార్థాన్ని చూసుకోలేదు, ప్రజల శ్రేయస్సుకే ప్రథమ స్థానం ఇచ్చాడు. అందుకే ప్రజలు ఆయనను రాజుగా కాకుండా కుటుంబ పెద్దగా భావించేవారు.

ఒక సంవత్సరం ప్రకృతి తీవ్రంగా పరీక్షించింది. వర్షాలు కురవలేదు. నదులు, చెరువులు ఎండిపోయాయి. బావుల్లో నీరు అడుగంటిపోయింది. పంటలు ఎండిపోవడంతో రైతులు అప్పుల పాలయ్యారు. పశువులకు మేత దొరకలేదు. గ్రామాల్లో తాగునీటి కోసం ప్రజలు కిలోమీటర్ల దూరం నడవాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. పిల్లలు ఆకలితో అలమటిస్తుండగా, వృద్ధులు నిస్సహాయంగా రోజులు గడపసాగారు. భూములు నెర్రెలు బారి, పచ్చదనం కోల్పోయి, రాజ్యం అంతా కంటిపాపలా చూసుకునే పాలకుడి హృదయాన్ని కలచివేసింది. ప్రజల ఆక్రందనలు కోట గోడలను దాటి రాజు చెవుల్లో పడ్డాయి. ఆకలి కేకలతో అలమటిస్తున్న జనం ప్రాణాలు కాపాడటం కంటే తనకు ఏదీ ముఖ్యం కాదని ఆయన భావించాడు.

ఈ పరిస్థితిని స్వయంగా పరిశీలించిన ధర్మవర్మ రాజు వెంటనే రాజధానికి చేరుకొని అత్యవసర మంత్రివర్గ సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు. రాజభాండాగారంలోని ధాన్యాన్ని ప్రజలకు ఉచితంగా పంపిణీ చేయాలని, తాగునీటి కోసం బావులు తవ్వించాలని, పశువులకు మేత కేంద్రాలు ఏర్పాటు చేయాలని ఆదేశించాడు. అధికారులంతా రేయింబవళ్లు శ్రమించి ప్రతి పౌరుడికి సాయం అందేలా చూశారు. కొద్ది రోజుల్లోనే రాజభాండాగారంలోని నిల్వలు వేగంగా తగ్గిపోయాయి. అయినా రాజు వెనకడుగు వేయలేదు. తన వ్యక్తిగత ఆభరణాలను, రాజప్రసాదంలోని విలువైన వస్తువులను సైతం విక్రయించి ప్రజల ఆకలి తీర్చడానికి నిశ్చయించుకున్నాడు. రాజ్యం క్లిష్ట పరిస్థితిలో ఉన్నప్పుడు సంపద దాచుకోవడం అధర్మమని ఆయన గట్టిగా నమ్మాడు.

అప్పుడు ప్రధానమంత్రి సోమదత్తుడు ఒక ప్రతిపాదన చేశాడు. "మహారాజా! రాజభాండాగారం ఖాళీ అవుతోంది. పొరుగు రాజ్యాల నుంచి ధాన్యం కొనాలంటే అపారమైన ధనం అవసరం. మన రాజ్యంలోని కొంతమంది రైతుల వద్ద ఇంకా ధాన్యం నిల్వగా ఉంది. వారికి తక్కువ ధర చెల్లించి, రాజాజ్ఞ పేరుతో ఆ ధాన్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకుంటే ఈ సమస్య తక్షణమే పరిష్కారమవుతుంది. ప్రజల మేలు కోసం ఇది అవసరమే" అని చెప్పాడు.

సభలో కొందరు మంత్రులు కూడా ఆ ప్రతిపాదనకు మద్దతు పలికారు. సంక్షోభ సమయంలో ఇటువంటి నిర్ణయాలు తప్పవని వారు రాజుకు నచ్చజెప్పడానికి ప్రయత్నించారు. అధికారం ఉంది కదా అని బలహీనుల శ్రమను దోచుకోవడం పాలకుడికి తగదని వారు గ్రహించలేకపోయారు.

అయితే ధర్మవర్మ రాజు కొద్దిసేపు మౌనంగా కూర్చున్నాడు. ఆయన ముఖంలో తీవ్రమైన ఆలోచన కనిపించింది. తర్వాత నెమ్మదిగా లేచి, "ప్రజలను రక్షించడం రాజధర్మం. కానీ నిరపరాధుల హక్కులను హరించడం రాజధర్మం కాదు. ఒక రైతు జీవితాంతం కష్టపడి పండించిన ధాన్యాన్ని బలవంతంగా తీసుకోవడం అన్యాయం. ఆపదలో ఉన్న ప్రజలను ఆదుకోవడానికి మరొకరిని బాధించడం ధర్మానికి విరుద్ధం. ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టి సాధించిన విజయం నిజమైన విజయం కాదు. కష్టపడి దాచుకున్న వారి సొమ్మును లాక్కుంటే, మనకు దేవుడి అనుగ్రహం కూడా లభించదు. నా స్వంత సుఖాలను త్యాగం చేస్తాను కానీ, నా ప్రజల హక్కులను కాలరాయను. మనం ధర్మబద్ధంగానే ఈ కష్టాన్ని అధిగమించాలి" అని గంభీరంగా అన్నాడు.

అంతటితో ఆగకుండా రాజు మరో నిర్ణయం ప్రకటించాడు. రాజభవనంలోని బంగారు ఆభరణాలు, విలువైన అలంకార వస్తువులు, రాజకుటుంబానికి చెందిన విలాసవంతమైన సామగ్రిని విక్రయించాలని ఆదేశించాడు. "ప్రజల కంటే రాజసౌఖ్యాలు గొప్పవి కావు" అని స్పష్టంగా ప్రకటించాడు. వాటి ద్వారా వచ్చిన ధనంతో పొరుగు రాజ్యాల నుంచి సరైన ధరకు ధాన్యాన్ని కొనుగోలు చేసి ప్రజలకు పంపిణీ చేశారు. ఎవరికీ అన్యాయం జరగకుండా, ప్రతి గ్రామానికి సమానంగా సహాయం అందేలా అధికారులు పర్యవేక్షించారు.

అంతేకాక, భవిష్యత్తులో ఇలాంటి కష్టాలు రాకుండా శాశ్వత పరిష్కారాలపై దృష్టి పెట్టాడు. కొత్త చెరువులు తవ్వించాడు. పాత కాలువలను పునరుద్ధరించాడు. వర్షపు నీటి సంరక్షణకు ప్రత్యేక పథకాలు అమలు చేశాడు. రైతులకు విత్తనాలు, పశువులకు మేత, పేదలకు ఉపాధి కల్పించే కార్యక్రమాలు చేపట్టాడు. కరువు సమయంలో కూడా ప్రజల్లో ధైర్యం నింపడానికి ప్రతి గ్రామాన్ని సందర్శించి, "ఈ రాజ్యంలో ఎవరూ ఆకలితో ఉండరు" అని భరోసా ఇచ్చాడు.

కొన్ని నెలల తరువాత ప్రకృతి కరుణించింది. మంచి వర్షాలు కురిశాయి. పొలాలు పచ్చదనంతో కళకళలాడాయి. చెరువులు నిండాయి. రైతులు సమృద్ధిగా పంటలు పండించారు. ప్రజలు మళ్లీ ఆనందంగా జీవించడం ప్రారంభించారు. రాజుపై వారి గౌరవం మరింత పెరిగింది.

ఈ వార్త పొరుగు రాజ్యాలకూ చేరింది. విక్రమసేనుడు అనే రాజు విజయగిరిని సందర్శించి, "కరువు వచ్చినా మీ రాజ్యంలో అసంతృప్తి లేదు. ప్రజలందరూ మీ గురించి గౌరవంగా మాట్లాడుతున్నారు. మీ విజయ రహస్యం ఏమిటి?" అని ప్రశ్నించాడు.

ధర్మవర్మ చిరునవ్వుతో, "ప్రకృతి విపత్తులను మనం పూర్తిగా ఆపలేము. కానీ అన్యాయాన్ని మాత్రం తప్పకుండా ఆపగలం. రాజు ధర్మాన్ని విడిచిపెడితే ప్రజల విశ్వాసం కోల్పోతాడు. ధర్మాన్ని కాపాడితే ప్రజల హృదయాలను గెలుచుకుంటాడు. ప్రజల విశ్వాసమే రాజ్యానికి నిజమైన సంపద" అని సమాధానం ఇచ్చాడు.

ఆ మాటలు విక్రమసేనుడిని ఎంతో ప్రభావితం చేశాయి. తన రాజ్యంలో కూడా న్యాయం, ధర్మం ఆధారంగా పాలన సాగించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.

కాలగమనంలో ధర్మవర్మ పేరు ఆదర్శ పాలకుడిగా చరిత్రలో నిలిచిపోయింది. ఆయన రాజ్యం సంపదతో మాత్రమే కాదు, న్యాయంతో, విశ్వాసంతో, ధర్మపాలనతో కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది. ప్రజల కష్టాలను తన కష్టాలుగా భావించి, కంటికి రెప్పలా కాపాడిన ఆ మహారాజు కీర్తి నలుదిశలా వ్యాపించింది. కరవు కాలంలో ఆయన చూపిన ధైర్యం, ఆదర్శం దేశ సరిహద్దులు దాటి ఇతర రాజ్యాలకు మార్గదర్శకంగా నిలిచాయి. ఆపదలో ఉన్నప్పుడు కూడా అధర్మానికి తలవంచని ఆయన వ్యక్తిత్వం పాలకులందరికీ ఒక గొప్ప పాఠంగా మారింది. తరతరాలుగా ప్రజలు ఈ కథను తమ పిల్లలకు చెబుతూ ఒక గొప్ప సత్యాన్ని గుర్తుచేస్తూ వచ్చారు—ధర్మాన్ని ఆధారంగా చేసుకున్న పాలన ప్రజల హృదయాలను గెలుచుకుంటుంది; ధర్మాన్ని ఆధారంగా చేసుకున్న జీవితం మనిషిని నిజమైన విజయానికి నడిపిస్తుంది.

ధర్మం పాలనకు మాత్రమే కాదు, ప్రతి మనిషి జీవితానికి కూడా పునాది. ధర్మాన్ని విడిచి చేసిన కార్యం తాత్కాలికంగా ఫలించినా, ధర్మంతో చేసిన కార్యమే శాశ్వత గౌరవాన్ని, విజయాన్ని అందిస్తుంది. ఏ స్వార్థం లేకుండా, ఇతరుల హక్కులను గౌరవిస్తూ బతికేవారే సమాజంలో చిరస్మరణీయులు అవుతారు. నిస్సహాయ స్థితిలో ఉన్నప్పుడు కూడా నీతి తప్పకుండా జీవించడమే మానవత్వానికి పరిపూర్ణత.