గోదావరి నది గంభీరంగా ప్రవహిస్తోంది. ధవళేశ్వరం ఆనకట్ట దాటుకుని ఉరకలేస్తున్న నీటి సవ్వడి, ఆ పక్కనే ఉన్న 'లక్ష్మీపురం' అనే పచ్చని గ్రామానికి ఒక అందమైన జీవన లయను ఇస్తోంది. ఆ ఊరి నిండా ఆకాశాన్ని తాకాలని చూస్తున్న కొబ్బరి ఆకులు గాలికి రాగాలు తీస్తుంటే, అచ్చమైన కోనసీమ మమకారం ముసురుకుంటుంది. ఆ ఊరి నడిబొడ్డున పాతకాలపు పెంకుటింటి అరుగు మీద రామకృష్ణయ్య మాస్టారు కూర్చున్నారు. ముప్పై ఏళ్ల పాటు అదే ఊరి బడిలో వేలమంది పిల్లలకు ఓనమాలు నేర్పిన చదువుల తండ్రి ఆయన. రిటైర్ అయ్యాక ప్రభుత్వం ఇచ్చే పెన్షన్‌తో పట్టణంలో సుఖంగా ఉండొచ్చు, కానీ ఆయనకు ఆ అక్షరం మీద, ఆ ఊరి మట్టి మీద మమకారం చావలేదు. అందుకే తన ఇంటి అరుగునే ఒక చిన్న 'విజ్ఞాన బడి'గా మార్చారు.

"ఒరేయ్ కిష్టా! ఆ 'అ' సున్నా చుట్టడం రాకపోతే ఎట్టరా? గోదావరి సుడిగుండం చూడు.. అచ్చం అట్టాగే గుండ్రంగా చుట్టాలి" అని ఆయన నవ్వుతూ చెప్తుంటే, పిల్లలందరూ ఒకేసారి కేరింతలు కొట్టేవారు. రామకృష్ణయ్య గారికి అక్షరం అంటే కేవలం పాఠం కాదు, అదొక సంస్కారం. ఊరిలో పగలు కూలి పనులకు వెళ్లే పేదవారి పిల్లలు, బడికి వెళ్లలేని అభాగ్యులు సాయంత్రం అయితే చాలు మాస్టారి అరుగు మీద వాలిపోయేవారు. ఆ అరుగు మీద వెలిగే చిన్న లాంతరు వెలుతురు, ఆ చీకటి పల్లెలో రేపటి తరానికి ఒక ఆశాదీపమై నిలిచేది. మాస్టారు పిల్లలకు కేవలం చదువే కాదు, గోదావరి కథలు, పురాణ గాథలు చెప్తూ వారిలో నైతిక విలువలను నూరిపోసేవారు.

ఆ అరుగు మీద అక్షరాలు నేర్చుకుంటున్న వారిలో చిట్టి అనే చిన్నారి ఉండేది. చిట్టి తండ్రి గంగయ్య ఊరిలో చాకలి పని చేసుకుంటూ బతికేవాడు. "మాస్టారూ! మా పిల్ల కూడా మీలాగే పెద్ద చదువులు చదువుకోవాలి, మా బతుకులు ఎలాగూ తెల్లవార్ల కష్టంతోనే సరిపోయాయి" అని గంగయ్య ఆశగా చెప్పేవాడు. రామకృష్ణయ్య గారు చిట్టికి ప్రత్యేక శ్రద్ధతో చదువు నేర్పేవారు. మరోవైపు, మాస్టారికి చేదోడు వాదోడుగా ఉండేందుకు సోమయాజులు అనే పాత మిత్రుడు తరచూ వస్తుండేవాడు. ఆయన మాస్టారితో కలిసి పాత రోజులు నెమరువేసుకుంటూ, పిల్లలకు పద్యాలు నేర్పేవాడు. "చూడు రామకృష్ణయ్యా! ఈ పిల్లల కళ్లలో మెరిసే వెలుగే మనకు అసలైన పెన్షన్" అనేవాడు సోమయాజులు నవ్వుతూ. ఈ అరుగు ఆ ఊరిలో ఒక పవిత్రమైన విజ్ఞాన క్షేత్రంగా మారిపోయింది.

కానీ ఆ వెలుగు నింపుతున్న అరుగు మీద జగన్నాథం కన్ను పడింది. జగన్నాథం ఆ ఊరి భూస్వామి. రాజకీయ బలం, ధనబలం అతని అడుగులకు మడుగులొత్తుతాయి. రామకృష్ణయ్య గారి ఇల్లు ఊరి మెయిన్ రోడ్డుకు ఆనుకుని ఉండటంతో, అక్కడ ఒక భారీ షాపింగ్ కాంప్లెక్స్ కట్టి తన వ్యాపారాన్ని పెంచుకోవాలని అతని ప్లాన్. ఒకరోజు జగన్నాథం తన అనుచరులతో మాస్టారి ఇంటి ముందు ఆగాడు. "చూడు మాస్టారూ! నీ వయసు మీద పడింది. ఈ పాత పెంకుటింట్లో ఇంకెన్నాళ్లు ఉంటావు? వర్షం వస్తే కారుతుంది, ఎండ వస్తే కాగుతుంది. ఈ ఇల్లు నాకమ్మేయ్. నీకు కావాల్సినంత డబ్బు ఇస్తాను, టౌన్ లో మేడ కొనుక్కుని హాయిగా ఉండు. లేదంటే ఈ అరుగు కూడా మిగలదు జాగ్రత్త!" అని హుంకరించాడు.

రామకృష్ణయ్య గారు తన కళ్లజోడు సవరించుకుని శాంతంగా సమాధానం చెప్పారు. "జగన్నాథం! ఈ ఇల్లు మా తాతల కాలం నాటిది. ఈ అరుగు మీద వందల మంది అమాయక పిల్లలు అక్షరాలు నేర్చుకుని ప్రయోజకులయ్యారు. ఈ ఇల్లు నా ఆస్తి కాదు, ఈ ఊరి జ్ఞాన నిధి. దీన్ని నేను ఏ అంగడిలోనూ అమ్మను. అక్షరం నేర్పే చోటును అంగడి చేయడం నా వల్ల కాదు" అని కచ్చితంగా చెప్పారు. ఆ మాట జగన్నాథం అహంకారాన్ని దెబ్బతీసింది.

"అలాగే చూద్దాం! చట్టం నా దగ్గర ఉంది, అధికారం నా అండన ఉంది. ఈ అరుగును నీ కళ్లముందే ఎలా కూలుస్తానో చూడు" అని హెచ్చరించి వెళ్లిపోయాడు.

మరుసటి రోజు నుందే వేధింపులు మొదలయ్యాయి. జగన్నాథం తన మనుషుల ద్వారా గంగయ్య లాంటి వారిని భయపెట్టాడు.

"మీ పిల్లలను మాస్టారి దగ్గరకు పంపితే పనిలో నుండి తీసేస్తాం, ఊరి చెరువు దగ్గర బట్టలు ఉతకనివ్వం" అని బెదిరించాడు.

దీంతో చిట్టి లాంటి పిల్లలు రావడం తగ్గిపోయింది. అక్రమంగా సృష్టించిన ఫోర్జరీ పత్రాలతో కోర్టు నోటీసులు పంపాడు. సోమయాజులు గారు మాస్టారికి మద్దతుగా నిలిచినా, జగన్నాథం రౌడీలు ఆయన్ని కూడా హేళన చేశారు. "ఈ ముసలి ప్రాణాలు మనకేం చేస్తాయిలే" అని జగన్నాథం విర్రవీగాడు. రామకృష్ణయ్య గారు మానసిక వేదనకు గురయ్యారు. ఆకాశం నుండి కురుస్తున్న వర్షం సాక్షిగా ఆయన ఆ అరుగు మీద ఒంటరిగా కూర్చుని తన పాత పుస్తకాలను తడుముకుంటూ కన్నీరు కార్చారు.

ఆ క్లిష్ట సమయంలో, నగరంలో ఒక శక్తివంతమైన ఐ.ఏ.ఎస్. ఆఫీసర్‌గా పేరు తెచ్చుకున్న ప్రకాష్ తన ఊరికి వచ్చాడు. ప్రకాష్ రామకృష్ణయ్య గారి దగ్గరే మొదటి పాఠం నేర్చుకున్న విద్యార్థి. ఒకప్పుడు తండ్రి లేక, తల్లి కూలి పనులకు వెళ్తుంటే చదువు మానేయాలనుకున్న ప్రకాష్‌ను మాస్టారే అక్కున చేర్చుకుని, తన సొంత జీతం ఖర్చు చేసి మరీ చదివించారు. తన గురువు పడుతున్న బాధ తెలిసిన ప్రకాష్ లోపల అగ్నిపర్వతం రగిలింది. ఆయన నేరుగా రామకృష్ణయ్య గారి ఇంటికి వెళ్లి ఆయన పాదాలకు నమస్కరించాడు.

"మాస్టారూ! మీరు నాకు అక్షరం నేర్పారు, ఆ అక్షరం నాకు ధైర్యాన్ని ఇచ్చింది. ఈరోజు మీ ఆపదను చూడటానికి నేను రాలేదు, మీ అక్షర శక్తిని నిరూపించడానికి వచ్చాను" అని ధైర్యం చెప్పాడు.

ప్రకాష్‌ను చూసిన జగన్నాథం మొదట కాస్త తడబడ్డా,

"ఇది నా వ్యక్తిగత ఆస్తి తగాదా, ఒక ఐ.ఏ.ఎస్. అధికారి ఇందులో జోక్యం చేసుకోకూడదు. చట్టం తన పని తాను చేసుకుపోతుంది" అని అడ్డంగా మాట్లాడాడు.

కానీ ప్రకాష్ వదిలిపెట్టలేదు. తను ఆ జిల్లా కలెక్టర్ కాకపోయినా, ఒక బాధ్యత గల పౌరుడిగా, అంతకు మించి తన గురువు వెలిగించిన అక్షర దీపాన్ని కాపాడుకోవాలని శపథం చేశాడు. జగన్నాథం సృష్టించిన డాక్యుమెంట్లను తన బృందంతో లోతుగా పరిశీలింపజేశాడు. రీ-సర్వే చేయించి, పాత రెవెన్యూ రికార్డులను తిరగదోడాడు. ఆ భూమి వాస్తవానికి గ్రామ పంచాయతీకి చెందినదని, జగన్నాథం తండ్రి దశాబ్దాల క్రితం తన పలుకుబడితో అక్రమంగా దాన్ని తన పేరిట మార్చుకున్నాడని ఆధారాలతో నిరూపించాడు. సోమయాజులు గారు కూడా పాత భూమి రికార్డులను సేకరించడంలో ప్రకాష్‌కు ఎంతో సాయం చేశారు.

పోలీసులు, రెవెన్యూ అధికారులు ఊరి మధ్యలోకి వచ్చి జగన్నాథం అక్రమాలను బాహాటంగా ప్రకటించారు. ఆక్రమణకు గురైన భూమిని ప్రభుత్వం స్వాధీనం చేసుకుంటుందని, అక్కడ ఒక ప్రభుత్వ గ్రంథాలయం నిర్మిస్తామని ప్రకాష్ ప్రకటించాడు. ఒక్క అక్షరం వెలిగించిన దీపం వేలమందికి వెలుగునిస్తుందని, ఆ వెలుగును ఆర్పే శక్తి ఏ దురహంకారానికీ లేదని ప్రకాష్ గర్జించాడు. జగన్నాథం ఫోర్జరీ కేసులు, భూ ఆక్రమణ కేసుల్లో ఇరుక్కుని తలదించుకున్నాడు. ఊరి ప్రజలందరూ ప్రకాష్ ధైర్యానికి, రామకృష్ణయ్య గారి పట్టుదలకు జేజేలు పలికారు.

చివరికి జగన్నాథం చేసిన అక్రమాలన్నీ రచ్చకెక్కాయి. రామకృష్ణయ్య గారి ఇల్లు మరియు ఆ పవిత్రమైన అరుగు క్షేమంగా నిలిచాయి. ఆ రోజు సాయంత్రం గోదావరి గాలి మెల్లగా వీస్తుండగా, ప్రకాష్ మళ్ళీ ఆ అరుగు మీద కూర్చున్నాడు. గంగయ్య మళ్ళీ తన కూతురు చిట్టిని తీసుకుని అక్కడికి వచ్చాడు. రామకృష్ణయ్య గారు గద్గద స్వరంతో..

"ఒరేయ్ ప్రకాష్! నువ్వు గొప్ప అధికారివి అయ్యావని నేను గర్వపడటం లేదు, నా చదువు నీలో ఒక కృతజ్ఞత గల మనిషిని నిలిపిందని గర్వపడుతున్నాను. గురువుకు ఇంతకంటే పెద్ద బహుమతి ఇంకేముంటుంది?" అన్నారు.

ప్రకాష్ నెమ్మదిగా మాస్టారి పాదాలకు నమస్కరించి, కళ్ళల్లో నీళ్లతో ఇలా అన్నాడు..

"మాస్టారూ! మీరు నాకు అక్షరాలు నేర్పడమే కాకుండా, మనిషిగా ఎలా బతకాలో నేర్పారు. ఈరోజు ఈ అక్షర దీపాన్ని కాపాడటం నేను చేసిన గొప్ప పనేమీ కాదు. ఒక విద్యార్థిగా నా గురువుకు నేను ఇచ్చుకున్న చిన్న 'గురుదక్షిణ' మాత్రమే. మీరు వెలిగించిన ఈ దీపం ఈ ఊరిలో ఎప్పటికీ వెలుగుతూనే ఉంటుంది."

ప్రకాష్ మాటలకు రామకృష్ణయ్య గారి కళ్ళలో ఆనంద బాష్పాలు గోదావరి నీళ్లలా మెరిశాయి. గోదావరి సాక్షిగా ఆ పల్లెటూరి భవిష్యత్తు మళ్ళీ వెలుగులీనింది. ఆ అరుగు మీద అక్షరాలు ఇప్పు డు కేవలం పాఠాలు కావు, అవి ఒక పోరాట పటిమకు, కృతజ్ఞతకు చిహ్నాలుగా నిలిచాయి.

-----------------------------------------సమాప్తం-------------------------------------------------